Liever luisteren? Deze Perspective is ook te beluisteren op Spotify.
Wat als strategische onzekerheid al begint voordat we überhaupt naar een antwoord zoeken?
Strategische vragen kondigen zich zelden als zodanig aan. Vaak zijn we er al enige tijd mee bezig voordat we ze als strategisch herkennen. Resultaten vallen tegen, omstandigheden veranderen, beslissingen worden genomen en langzaam denken we te begrijpen wat we zien. Mogelijke verklaringen worden aannemelijk, aannemelijke verklaringen worden aannames en soms ontstaat al een idee van wat er nu zou moeten gebeuren. Tegen de tijd dat de vraag expliciet op tafel komt, kijken we er niet meer met frisse ogen naar. We hebben al gedachten over wat er speelt, welke oorzaken waarschijnlijk zijn en misschien zelfs wat er moet veranderen. Sommige van die gedachten worden onderdeel van de vraag die we stellen.
Juist daar zou de twijfel moeten beginnen. Onderzoeken we nog wat er werkelijk gebeurt, of zoeken we vooral naar antwoorden binnen een beeld dat zich al heeft gevormd? Helemaal vermijden kunnen we dat waarschijnlijk niet. Hoe lang kun je naar een probleem of ambitie kijken zonder er enige structuur in aan te brengen? Wanneer resultaten achterblijven, een markt verandert of een organisatie een nieuwe richting zoekt, proberen we oorzaken te begrijpen en een weg vooruit te vinden. We denken te weten wat het probleem is, of waar we naartoe willen, en onderzoeken vervolgens hoe we daar kunnen komen. Maar wat als de eerste onzekerheid niet in het antwoord zit, maar in de vraag zelf?
Dat maakt strategische vragen ongemakkelijk. Er is behoefte aan richting, juist wanneer die nog niet duidelijk is. Vaak wordt ook verwacht dat expertise de onzekerheid wegneemt. Hoe meer ervaring iemand heeft, hoe logischer het kan lijken dat diegene het antwoord moet weten. Maar ervaring kan ook iets anders laten zien. Wie vaker met complexe vraagstukken heeft gewerkt, weet dat hetzelfde resultaat verschillende oorzaken kan hebben. Ontwikkelingen die aanvankelijk los van elkaar lijken te staan, kunnen later onderdeel blijken van hetzelfde patroon. Meer ervaring maakt een vraag dus niet altijd eenvoudiger. Soms maakt zij vooral zichtbaar hoeveel we nog niet weten.
In andere gevallen ontbreekt vooral informatie. Naarmate we meer leren, vallen sommige verklaringen af en worden andere sterker of zwakker. Delen van de vraag worden duidelijker. Tegelijkertijd kan nieuwe informatie het grotere geheel ingewikkelder maken. Wat eerst een afgebakend probleem leek, blijkt verbonden met andere ontwikkelingen. Een verandering op de ene plek kan elders gevolgen hebben. Sommige verklaringen winnen aan kracht terwijl andere verdwijnen, zonder dat alles daardoor naar één antwoord leidt.
Dat kan onbevredigend zijn. Verder onderzoek kan duidelijk maken dat we nog niet genoeg weten voor een stellige conclusie. Verschillende verklaringen kunnen naast elkaar blijven bestaan, elk met andere mogelijke gevolgen. Het doel hoeft dan niet te zijn om de onzekerheid zo snel mogelijk weg te nemen. Belangrijker is te begrijpen waar zij zit, welke aannames eronder liggen en welke nieuwe informatie ons oordeel zou kunnen veranderen.
Ook kleine veranderingen aan de rand van het beeld kunnen relevant worden. Op zichzelf bewijzen ze weinig. Maar wanneer verschillende ontwikkelingen in dezelfde richting wijzen, geven ze aanleiding om opnieuw te kijken naar wat we voor het probleem hielden. Niet elke nieuwe waarneming vraagt om een andere interpretatie. Zoeken we echter vooral naar bevestiging van ons oorspronkelijke beeld, dan kunnen we aannames ongemerkt als feiten gaan behandelen.
Daar zit een lastige spanning. Organisaties kunnen niet eindeloos blijven onderzoeken. De werkelijkheid is complex, volledige zekerheid bestaat niet en op enig moment moet er een beslissing worden genomen. Maar beslissen betekent niet dat alle onzekerheid tot één antwoord moet worden teruggebracht. Over sommige onderdelen kunnen we voldoende duidelijkheid krijgen om te handelen, terwijl andere vragen open blijven. Een richting kiezen bewijst niet dat de hele vraag is opgelost.
Dat verandert ook wat we van expertise mogen verwachten. Ervaring helpt om patronen sneller te herkennen. Daarin schuilt tegelijk een risico: iets wat op een eerder probleem lijkt, kan ons verleiden het te behandelen alsof het hetzelfde probleem is. Misschien ligt de waarde van expertise daarom niet alleen in wat iemand herkent, maar ook in wat iemand ziet wanneer hij het vertrouwde beeld even loslaat. In de bereidheid opnieuw te kijken, andere verbanden te onderzoeken en te bevragen wat eerst vanzelfsprekend leek. Degene van wie een antwoord wordt verwacht, kan juist degene zijn die de ongemakkelijke vraag stelt: weten we eigenlijk genoeg om de vraag op deze manier te stellen?
Een stap terug doen kan inefficiënt voelen wanneer iedereen vooruit wil, zeker als de druk om te handelen groot is. Een snelle oplossing kan bovendien echt werken. Het directe probleem verdwijnt, resultaten verbeteren en de gekozen richting lijkt bevestigd. Maar dat resultaat kan ons op het verkeerde been zetten. Zandzakken kunnen een huis tijdens een overstroming uitstekend beschermen. Daarmee zijn ze nog geen oplossing voor een zwakke dijk. Dat een ingreep op korte termijn werkt, betekent niet automatisch dat we de onderliggende oorzaak begrijpen.
Misschien is het grootste risico dus niet het verkeerde antwoord. Het is een overtuigend antwoord op een vraag die we te snel als de juiste hebben geaccepteerd.
Wat als strategische onzekerheid al begint voordat we überhaupt naar een antwoord zoeken?
Strategische vragen kondigen zich zelden als zodanig aan. Vaak zijn we er al enige tijd mee bezig voordat we ze als strategisch herkennen. Resultaten vallen tegen, omstandigheden veranderen, beslissingen worden genomen en langzaam denken we te begrijpen wat we zien. Mogelijke verklaringen worden aannemelijk, aannemelijke verklaringen worden aannames en soms ontstaat al een idee van wat er nu zou moeten gebeuren. Tegen de tijd dat de vraag expliciet op tafel komt, kijken we er niet meer met frisse ogen naar. We hebben al gedachten over wat er speelt, welke oorzaken waarschijnlijk zijn en misschien zelfs wat er moet veranderen. Sommige van die gedachten worden onderdeel van de vraag die we stellen.
Juist daar zou de twijfel moeten beginnen. Onderzoeken we nog wat er werkelijk gebeurt, of zoeken we vooral naar antwoorden binnen een beeld dat zich al heeft gevormd? Helemaal vermijden kunnen we dat waarschijnlijk niet. Hoe lang kun je naar een probleem of ambitie kijken zonder er enige structuur in aan te brengen? Wanneer resultaten achterblijven, een markt verandert of een organisatie een nieuwe richting zoekt, proberen we oorzaken te begrijpen en een weg vooruit te vinden. We denken te weten wat het probleem is, of waar we naartoe willen, en onderzoeken vervolgens hoe we daar kunnen komen. Maar wat als de eerste onzekerheid niet in het antwoord zit, maar in de vraag zelf?
Dat maakt strategische vragen ongemakkelijk. Er is behoefte aan richting, juist wanneer die nog niet duidelijk is. Vaak wordt ook verwacht dat expertise de onzekerheid wegneemt. Hoe meer ervaring iemand heeft, hoe logischer het kan lijken dat diegene het antwoord moet weten. Maar ervaring kan ook iets anders laten zien. Wie vaker met complexe vraagstukken heeft gewerkt, weet dat hetzelfde resultaat verschillende oorzaken kan hebben. Ontwikkelingen die aanvankelijk los van elkaar lijken te staan, kunnen later onderdeel blijken van hetzelfde patroon. Meer ervaring maakt een vraag dus niet altijd eenvoudiger. Soms maakt zij vooral zichtbaar hoeveel we nog niet weten.
In andere gevallen ontbreekt vooral informatie. Naarmate we meer leren, vallen sommige verklaringen af en worden andere sterker of zwakker. Delen van de vraag worden duidelijker. Tegelijkertijd kan nieuwe informatie het grotere geheel ingewikkelder maken. Wat eerst een afgebakend probleem leek, blijkt verbonden met andere ontwikkelingen. Een verandering op de ene plek kan elders gevolgen hebben. Sommige verklaringen winnen aan kracht terwijl andere verdwijnen, zonder dat alles daardoor naar één antwoord leidt.
Dat kan onbevredigend zijn. Verder onderzoek kan duidelijk maken dat we nog niet genoeg weten voor een stellige conclusie. Verschillende verklaringen kunnen naast elkaar blijven bestaan, elk met andere mogelijke gevolgen. Het doel hoeft dan niet te zijn om de onzekerheid zo snel mogelijk weg te nemen. Belangrijker is te begrijpen waar zij zit, welke aannames eronder liggen en welke nieuwe informatie ons oordeel zou kunnen veranderen.
Ook kleine veranderingen aan de rand van het beeld kunnen relevant worden. Op zichzelf bewijzen ze weinig. Maar wanneer verschillende ontwikkelingen in dezelfde richting wijzen, geven ze aanleiding om opnieuw te kijken naar wat we voor het probleem hielden. Niet elke nieuwe waarneming vraagt om een andere interpretatie. Zoeken we echter vooral naar bevestiging van ons oorspronkelijke beeld, dan kunnen we aannames ongemerkt als feiten gaan behandelen.
Daar zit een lastige spanning. Organisaties kunnen niet eindeloos blijven onderzoeken. De werkelijkheid is complex, volledige zekerheid bestaat niet en op enig moment moet er een beslissing worden genomen. Maar beslissen betekent niet dat alle onzekerheid tot één antwoord moet worden teruggebracht. Over sommige onderdelen kunnen we voldoende duidelijkheid krijgen om te handelen, terwijl andere vragen open blijven. Een richting kiezen bewijst niet dat de hele vraag is opgelost.
Dat verandert ook wat we van expertise mogen verwachten. Ervaring helpt om patronen sneller te herkennen. Daarin schuilt tegelijk een risico: iets wat op een eerder probleem lijkt, kan ons verleiden het te behandelen alsof het hetzelfde probleem is. Misschien ligt de waarde van expertise daarom niet alleen in wat iemand herkent, maar ook in wat iemand ziet wanneer hij het vertrouwde beeld even loslaat. In de bereidheid opnieuw te kijken, andere verbanden te onderzoeken en te bevragen wat eerst vanzelfsprekend leek. Degene van wie een antwoord wordt verwacht, kan juist degene zijn die de ongemakkelijke vraag stelt: weten we eigenlijk genoeg om de vraag op deze manier te stellen?
Een stap terug doen kan inefficiënt voelen wanneer iedereen vooruit wil, zeker als de druk om te handelen groot is. Een snelle oplossing kan bovendien echt werken. Het directe probleem verdwijnt, resultaten verbeteren en de gekozen richting lijkt bevestigd. Maar dat resultaat kan ons op het verkeerde been zetten. Zandzakken kunnen een huis tijdens een overstroming uitstekend beschermen. Daarmee zijn ze nog geen oplossing voor een zwakke dijk. Dat een ingreep op korte termijn werkt, betekent niet automatisch dat we de onderliggende oorzaak begrijpen.
Misschien is het grootste risico dus niet het verkeerde antwoord. Het is een overtuigend antwoord op een vraag die we te snel als de juiste hebben geaccepteerd.